KADİM
CANAVARLAR

Çorakyerler kazısının en önemli buluntusu ve hominin evriminin tarihini değiştiren keşif. 2023 yılında Nature Communications Biology dergisinde yayımlanan çalışma ile dünya bilim literatürüne kazandırılmıştır. Bu yeni cins, Akdeniz fosil homininlerinin çok çeşitli olduğunu ve erken homininlerin bilinen ilk temsilcilerinden biri olduğunu göstermektedir. Minimum dört bireye ait diş ve çene parçalarıyla birlikte, kafanın bir bölümünün de bulunduğu hemen hemen bütüne yakın bir yüz de ele geçmiştir. 2011 yılında bulunan yüz buluntusu ile 2015'teki kesici dişin 112 özelliğinin detaylı istatistiksel analizi sonucunda yeni cin olarak tanımlanmıştır. Dişi bir goril büyüklüğünde (75-80 kg) olan bu primat, kuraklaşmaya başlayan ortamda zamanının çoğunluğunu açık alanda yerde geçirdiği düşünülmektedir. Güçlü çenesi ve büyük, kalın mineli dişleri ile diş köklerinin özellikleri açık alan beslenmesini yansıtan sert gıda maddelerini içeren bir beslenmeyi akla getirmektedir. Homininlerin muhtemelen Anadolu, Batı ve Orta Avrupa'da beş milyon yıllık bir süreçte evrimleşip doğu Akdeniz'e yayılarak çeşitlendikten sonra Afrika'ya dağıldığını gösteren güçlü kanıtlar sunmaktadır. Anadoluvius ile birlikte Yunanistan'daki Ouranopithecus ve Bulgaristan'daki Graecopithecus, insanlara en yakın olan fosil grubunu oluşturmaktadır.

Anadolu'nun Geç Miyosen dönemine ait, yeni keşfedilen dev oklu kirpisi. İki bireyine ait maksillar dişlerin bulunduğu bir çene parçası ile üzerinde dişleri bulunan bir damak ele geçmiştir. Hystrix aryanensis'ten daha büyük olan bu tür, yüksek taç yapılı üst yanak dişleri ile dikkat çekmektedir. H. kayae'nin diş morfolojisi açısından Hystrix aryanensis, H. primigenia, H. depereti ve H. parvae'den çok farklı özelliklere sahip olması nedeniyle yeni tür olarak tanımlanmıştır. U-şeklindeki koanaları ile H. primigenia'dan ayrılmaktadır. Çorakyerler lokalitesi, H. aryanensis ve H. primigenia bulunduran alanlardan daha eski olabilirken, Hystrix parvae lokaliteleriyle zamansal olarak uyumludur. 2023 yılında Integrative Zoology dergisinde yayımlanmıştır.

Bölgeye özgü, steplerin kadim bovid türü. Cinsi daha önceden Çin'de tanımlanmış Qurliqnoria cinsine dahil edilmiş, tür adı ise "Çorakyerler"den esinlenerek verilmiştir. Cinsin diğer türlerinden farklı özellikler gösterdiği için yeni tür olarak değerlendirilmiştir. Sinap Tepe (Türkiye) ve Platania'dan (Yunanistan) Qurliqnoria'nın muhtemel varlığı ve cinsin Vallesiyen sonlarında batıya doğru yayılım gösterdiği anlaşılmaktadır. 2020 yılında Palaeoworld dergisinde yayımlanmıştır.

Hem cins hem de tür olarak yeni olan bu nesli tükenmiş canlı, sadece Çorakyerler'de yaşamıştır. Cins ismi Çankırı'nın antik adı Gangrea'dan, tür adı ise Anadolu'dan gelmektedir. Paleontolojik anlamda yeni cins olarak tanımlanması ve kabul görmesi oldukça zor olmasına rağmen Gangrea cins ismi kabul görmüştür. Lokalitede 5 farklı kafatası ile temsil edilmektedir. Detaylı morfolojik özellikleri herhangi bir bovid grubuna doğrudan dahil edilemeyeceğini göstermektedir. Mevcut morfolojik veriler Gangraia'nın daha çok Alcelaphini-Caprini-Hippotragini (ACH) kladının kökenine yakın bir dalda olduğunu göstermektedir. Alcelaphine ve caprine benzeri kafatası ve boynuz özelliklerinin karışımını gösteren bir morfolojiye sahiptir. 2021 yılında Fossil Record dergisinde yayımlanmıştır.

Uzun boynuza sahip bovid türlerinden biri. Çağdaş lokalitelerdeki üyelerle morfolojik farklılıklar göstermektedir ve yöreye özgü özellikler taşımaktadır.

Bovidae ailesinin spiral boynuzlu üyelerinden biri. Çorakyerler'in zengin bovid faunasının önemli bir parçasıdır.

Geç Miyosen döneminin açık alan biome'larının karakteristik ceylan cinsi. Hızlı koşuya adapte olmuş vücut yapısıyla savanalarda yaşamıştır.

Bovidae ailesinin Çorakyerler'deki olası temsilcisi. Sınıflandırması konusunda çalışmalar devam etmektedir.

Bovidae ailesinin açık alan yaşamına adapte olmuş bir üyesi. Geç Miyosen Anadolu'sundaki çeşitlilik açısından önemli bir kayıttır.

Çorakyerler bovid faunasının büyük boyutlu üyelerinden biri. İri vücut yapısıyla dikkat çeken bu tür, yarı açık ortamlarda yaşamıştır.

2023'te yapılan yayında açıklığa kavuşan bovid türlerinden biri. "Ovibovin" bovid grubuna dahil edilmiştir.

2023'te Journal of Vertebrate Paleontology dergisinde yayımlanan çalışma ile tür ataması yapılmış bir bovid formu.

Bovidae ailesinin bir diğer Çorakyerler temsilcisi. Geç Miyosen biçimsel çeşitliliğinin kanıtı niteliğindedir.

Bovidae ailesinin nadir bulunan formlarından biri. Dağılım alanı ve taksonomisi üzerine çalışmalar devam etmektedir.

Latince'de "eski keçi" anlamına gelen okapi benzeri kısa boyunlu zürafa türü. Erken-Orta Turoliyen'in en yaygın giraffidlerinden biri olan bu tür, Afrika ve Avrasya'nın Geç Miyosen döneminden bilinmektedir. Zürafagiller grubunun en küçük boyutlu üyesidir.

Dört boynuzlu bir zürafa cinsi olan Palaeotragus'un Çorakyerler'deki ikinci türü. Kısa boyunlu zürafagiller grubunda yer alan bu form, bölgedeki zürafa çeşitliliğini ortaya koymaktadır.

Günümüz Afrika zürafalarıyla filogenetik yakınlığa sahip uzun boyunlu zürafa cinsi. Çok uzun uzuvlara sahip olan bu tür, diğer zürafalardan farklılaşmaktadır. Çankırı'daki varlığı zürafaların ekolojik ortamları, yaşam alanları ve tarihlerini anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.

Kısa boyunlu zürafagiller grubunun bir üyesi. Son yıllarda yapılan tanımlaması tarihlendirmede oldukça önemli olup genellikle Erken-Orta Turoliyen'i işaret etmektedir.

Geç Miyosen döneminde sayıca artış gösteren çift toynaklı suid (domuzgiller) türü. İyi korunmuş kafatasları, çene ve izole diş parçaları, bazı vücut kemiği buluntuları ile Çorakyerler'de temsil edilmektedir.

Anadolu Geç Miyosen lokalitelerinde az sayıda bulunan geyikgiller ailesinin Çorakyerler temsilcisi. Diğer Anadolu lokalitelerinde olduğu gibi az sayıda cervid fosil materyali ele geçmiştir. Sistematik analiz çalışmaları devam etmektedir.

Çorakyerler faunasının sayıca en büyük kısmını oluşturan Equidae ailesinin üç parmaklı at formlarından birincisi. Bering Boğazı yoluyla Kuzey Amerika'dan göç etmiş küçük boyutlu at türüdür. Sinap, Akkaşdağ, Kemiklitepe ve Muğla faunalarındaki Hipparion materyalleri ile benzerlik göstermektedir.

Çorakyerler'deki ikinci Hipparion türü. Klasik Turoliyen faunasındaki örneklerden daha çok Sinap faunasındaki örneklere benzerlik göstermektedir. Türlerin kesin tespiti için sistematik ve biyometrik çalışmalar devam etmektedir.

Çorakyerler'deki üçüncü Hipparion türü. Üç farklı formun varlığı, bölgedeki ekolojik çeşitliliği ve farklı niş kullanımını göstermektedir.

Afrika kökenli çift boynuzlu dev gergedan. Geç Miyosen memeli faunalarının egemen türlerinden biri. Dişleri yarı hypsodont yapıda olan bu iri gergedan, İran'dan Güneydoğu Avrupa'ya kadar geniş bir coğrafi dağılıma sahiptir.

Aceratheriinae alt ailesine ait boynuzsuz bir gergedan türü. Çorakyerler'de Rhinocerotidae ailesi iki alt aile ile temsil edilmektedir.

Rhinocerotinae ailesinin Çorakyerler temsilcisi. Biyometrik ve sistematik analizleri devam etmektedir.

Rhinocerotidae ailesinin nadir bulunan cinslerinden biri. Çorakyerler'in gergedan çeşitliliğini gösteren bir buluntudur.

Chalicotheriidae ailesinin Çorakyerler temsilcisi. Günümüzde hiçbir temsilcisi kalmayan bu grup, büyük boyutlu, uzun boyun ve uzun ön üyeleriyle dikkat çekmektedir. Arka üyeleri üzerinde durup, uzun ön üyelerindeki pençelerini ağaç kabuklarını soymada ve yapraklı dalları kanca şeklinde tutup çekmede kullandığı düşünülmektedir. Avrasya'nın Geç Miyosen yaşlı Yunanistan, Bulgaristan, İran ve Afganistan lokalitelerinde de bulunmuştur. Çorakyerler faunasında varlığı, bölgede ağaçlık alanların mevcut olduğunun kanıtıdır.

Kılıç dişli kedigillerin (Machairodontinae) en önemli Anadolu temsilcisi. Çorakyerler'in en özel Carnivora buluntularından biridir. Anadolu paleontolojisi için en önemli Felidae kayıtlarından birini oluşturmaktadır. Bu büyük yırtıcı, Geç Miyosen ekosisteminin besin zincirinin tepesinde yer almaktaydı.

Sırtlangiller (Hyaenidae) ailesinin kemik kıran formu. Güçlü çene yapısıyla bilinen bu sırtlan türü, Geç Miyosen döneminde Avrasya'da geniş bir dağılım göstermiştir.

Anadolu'da şimdiye kadar ele geçen en yaşlı Chasmaporthetes buluntusudur. Bu çevik sırtlan formu, koşmaya uyumlu uzun bacaklarıyla diğer sırtlanlardan farklılaşmaktadır. Doktora tez çalışması sonucunda tanımlanmıştır.

Sırtlangiller ailesinin üçüncü Çorakyerler temsilcisi. Küçük misk kedisine benzeyen bu hyaenid, diğer iki türden morfolojik olarak farklılaşmaktadır.

2022 yılı kazısında in situ olarak ele geçen fosil ayı örneği. 500 kg'a ulaşan ağırlığı ve iskelet yapısıyla günümüz boz ayılarıyla benzer ölçülere sahiptir. Omnivor diyeti yansıtan diş yapısına sahip olan bu tür, yarı kapalı habitatlara adapte olmuştur. Anadolu Turoliyen'inin ikinci kaydıdır. Küçükçekmece (İstanbul), Sinap (Ankara) ve Mahmutgazi (Denizli) lokalitelerinden de bilinmektedir.

Mustelidae (sansargiller) ailesinin su samuruna benzer Asya kökenli formu. Çorakyerler'deki varlığı, Asya ile fauna grupları arasındaki ciddi benzerliğin kanıtıdır.

Günümüz porsuk ve glutonlarının Geç Miyosen atası. Mustelidae ailesinin güçlü yapılı üyelerinden biridir.

Mustelidae ailesinin Çorakyerler'deki bir diğer temsilcisi. Geç Miyosen sansargiller çeşitliliğini yansıtmaktadır.

Kokarcagiller (Mephitidae) ailesinin Çorakyerler temsilcisi. Geç Miyosen döneminin küçük yırtıcılarından biridir.

Anadolu'nun en yaygın fil cinsi ve Choerolophodontidae ailesinin bir üyesi. Yarı sucul bir yaşam tarzına sahip olduğu belirtilmektedir. Yunanistan, Bulgaristan, İran ve Siwalik'ten zengin fosilleri bulunmuştur. Çankırı'daki varlığı Anadolu'nun Geç Miyosen dönem su kaynakları hakkında bilgi vermesi açısından önem taşımaktadır.

Son yıllara kadar Gomphotheriidae ailesine ait olduğu düşünülen bu cins, güncel literatürde Amebelodontidae ailesine dahil edilmiştir. Kürek şeklindeki defans dişleri ile diğer proboscidlerden farklılaşmaktadır. Choerolophodon'a göre daha az sayıda örnek ile lokalitede temsil edilmektedir. Asya ile fauna grupları arasındaki benzerliğin kanıtlarından biridir.