Gangra Kokenya'in Hikâyesi
1969'daki ilk keşiften bugünkü "Cumhurbaşkanlığı Kararlı Kazı" statüsüne uzanan kronolojik bir bilim yolculuğu.
Tetis Denizi'nden Anadolu'ya
Milyonlarca yıl önce Tetis Denizi'nin altından yükselen Anadolu toprakları
Tetis Denizi'nin Küçülmesi
Milyonlarca yıl önce Tetis Denizi'nin altında yer alan Anadolu, canlılık hareketliliği açısından dünyanın en önemli geçiş bölgelerinden birisidir. Güneyde Hint Okyanusu ile batıda Akdeniz'in ortaya çıkmasıyla Pasifik ve Atlantik Okyanusu'na bağlantılar oluşarak Tetis küçülmeye başlamıştır.
Hindistan Kıtası'nın Asya'ya çarpmasıyla Himalayalar yükselmiş, Batı Avrasya'daki Tetis giderek küçülerek Avrupa'daki karasal alanlar genişlemeye başlamıştır. Bu süreç, Anadolu'da zengin bir karasal yaşam ortamının doğmasına yol açmıştır.
Anadolu Kara Köprüsü
Türkiye, Neojen boyunca (23-2,6 milyon yıl öncesi) Avrupa, Asya ve Afrika kıtaları arasında sürekli bir geçiş bölgesi olmuş ve canlılık göç hareketleri açısından kritik bir göç yolu oluşturmuştur.
Geç Miyosen Dönem'de Anadolu yükselmeye devam ederek büyük kısmı karasallaşmıştır. Ege ve Marmara arasında oluşan köprüden yararlanılarak Avrupa ve Anadolu arasında yoğun canlı göçleri gerçekleşmiştir. Türkiye'de 400'ün üzerinde omurgalı fosil lokalitesi tespit edilmiştir.
Gangra Kokenya'in Konumu
Gangra Kokenya, Çankırı merkezinden Yapraklı'ya giden yolun yaklaşık 4. km'si üzerinde yer almaktadır. Çankırı-Çorum Havzası'nın en zengin fosil lokalitelerinden biri olan bu alan, yöreye özgü özel türlerin yer aldığı ve dünyada eşine az rastlanır nitelikte bir fosil alanıdır. Şehir merkezine yakınlığı (merkeze 3 km, üniversite kampüsüne 1 km) sebebiyle bilim ile toplumu buluşturma açısından ideal bir konumdadır. Ancak aynı nedenle yurt inşaatları ve yol çalışmalarından dolayı her an tahribatla karşı karşıyadır.
Kazı Metodolojisi
Plankare Metodu
2×2 metre kare boyutunda kareler. Her kareden çıkan fosiller düzenli kayıt altına alınır ve birbirlerini tamamlayan parçalar bütünlenir.
In Situ Belgeleme
Fosiller etrafı açıldığında in situ durumundayken fotoğraflanır, fosil kartları işlenir ve çizimleri yapılır.
Tür Tanımlama
Genus ve tür tanımlamaları yapılarak tafonomik bilgiler not edilir. Sonra bilimsel değerlendirme için laboratuvara nakledilir.
Sistematik Analiz
Fosillerin sistematik analizleri yapıldıktan sonra yeni türler literatüre kazandırılır. 4500+ tanımlanabilir fosil kayıt altında.
Kazı Ekibi
Prof. Dr. Ayla Sevim Erol
Kazı Başkanı · Ankara Üniversitesi DTCF Antropoloji Bölümü · Paleoantropoloji Anabilim Dalı
Yaşamını Anadolu antropolojisine adamış bir bilim insanı. 1997'den bu yana genç ve idealist bir akademisyen olarak kavurucu sıcakta "iğne ile kuyu kazarcasına" çalışmalarını sürdürmektedir. Gangra Kokenya'i dünya bilim literatürünün zirvesine taşıyan vizyon.
Adli Antropolojinin Türkiye'de tanınması ve yerleşmesini sağlayan, Anadolu toplumlarına ait iskeletleri inceleyerek biyolojik özelliklerini tanımlayan Prof. Dr. Erol, yayınlarıyla uluslararası düzeyde yer edinmiştir.
Anadoluvius turkae buluntusunun literatüre kazandırılmasına öncülük ederek, insanlık tarihinin değişimine damgasını vurmuştur. 2023 yılında Nature Communications Biology'de yayımlanan makale ile hominin evriminin Anadolu kökenli olabileceğini kanıtlamıştır.
Çukurova Ödülü 2025 Gerekçesi
"Yaşamını Türkiye'de Antropoloji biliminin gelişimine adaması; uluslararası düzeyde yer edinmesi; Anadolu toplumlarına ait iskeletleri inceleyerek biyolojik özelliklerini tanımlaması; Anadoluvius turkae buluntusunun literatüre kazandırılmasına öncülük etmesi" gerekçesiyle, 16 yıldır düzenlenen Çukurova Sanat Girişimi Bilim Dalı Ödülü'ne layık görülmüştür.
Seçme Yayınlar
- • "A new ape from Türkiye and the radiation of late Miocene hominines" — Communications Biology, 2023
- • "Qurliqnoria (Bovidae) from Upper Miocene of Gangra Kokenya" — Palaeoworld, 2020
- • "A new late Miocene bovid (Gangraia anatolica) from Gangra Kokenya" — Fossil Record, 2021
- • "A new Late Miocene Hystrix (Hystricidae) from Turkey" — Integrative Zoology, 2023
- • "Late Miocene 'ovibovin' bovids from Gangra Kokenya" — Journal of Vertebrate Paleontology, 2023
Dr. Gülşah Güler
Bilimsel Heyet Üyesi · Paleontolog
Bursa Uludağ Üniversitesi Biyoloji mezunu, Ankara Üniversitesi DTCF Paleoantropoloji doktora. Gangra Kokenya kazısında 2010'dan beri görev almakta, fosil materyalin bilimsel tasnifi ve yayın çalışmalarını yürütmektedir. Paşalar, Sinap Tepe ve Muğla Özlüce kazılarında da bilimsel heyet üyesidir.
Dr. Öğr. Üyesi Serdar Mayda
Carnivora & Proboscidea Uzmanı
Ege Üniversitesi Tabiat Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi. Gangra Kokenya Carnivora, Ursidae ve diğer türlerin sistematik tanımlamalarında önemli katkılar sunan paleontolog. Anadoluvius turkae makalesi ortak yazarı.
Prof. Dr. David R. Begun
Toronto Üniversitesi · Ortak Araştırmacı
Dünya çapında tanınan primatolog ve paleoantropolog. Anadoluvius turkae'nin tanımlanmasında ve hominin evriminin Avrupa kökenli olabileceği hipotezinin geliştirilmesinde anahtar katkı sağlamıştır.
Destekleyen Kurumlar
Kronolojik Akış
1969'daki ilk keşiften günümüze uzanan yarım asırlık bilim yolculuğu
İlk Keşif
MTA ve Alman Linyit araştırmacıları, Anadolu Linyit Kömür Yatakları Araştırma Projesi kapsamında Çorakyerler fosil lokalitesini keşfetti. O. Sickenberg ve ekibinin yönettiği ilk kazılarda 13 makro-memeli taksonu tespit edildi. Ancak o dönemde çıkarılan fosillere, yapılan tüm araştırmalara rağmen ulaşılamamıştır.
Bilimsel Kazıların Başlangıcı
Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın izniyle, Çankırı Müzesi ile Prof. Dr. Ayla Sevim Erol'un bilimsel danışmanlığında Müze Kurtarma Kazısı olarak çalışmalar başlatıldı. Genç ve idealist bir akademisyen olarak kavurucu sıcakta "iğne ile kuyu kazarcasına" çalışmalar başladı. Yol yarması civarında ilk kazı çalışmaları yürütüldü.
İlk Hominin Palat Buluntusu
Çorakyerler'de ilk primat fosili ele geçti. Hominine ait bir palat (damak) buluntusu keşfedildi. Bu keşif, ilerleyen yıllarda Anadoluvius turkae'nin tanımlanmasına yol açacak olan seyrüseferin başlangıcıydı.
Bakanlar Kurulu Kararlı Kazı
Ele geçen unik fosillerin lokalitenin önemini ortaya koymasıyla, kazı çalışmaları Bakanlar Kurulu kararlı kazı statüsüne yükseltildi. Sistematik kazılar hız kazandı ve plankare metodu uygulanmaya başlandı.
Büyük Maymun Yayını
Güleç ve arkadaşları, Çorakyerler'deki hominine fosili "Anthropological Science" dergisinde yayımladı. İlk olarak Ouranopithecus turkae olarak tanımlanan bu buluş, dünya bilim camiasında dikkat çekti.
Önemli Kraniyum Buluntusu
Kafanın bir bölümünün de bulunduğu hemen hemen tama yakın bir yüz buluntusu ele geçti. Bu olağanüstü korunmuş fosil, sonraki analizlerde fosilin tamamen yeni bir cinse ait olduğunun anlaşılmasını sağlayacaktı.
Kritik Diş Buluntusu
2011'de bulunan yüz fosiliyle aynı bireye ait bir kesici diş keşfedildi. Bu dişin detaylı analizi, fosilin bilinen hiçbir cinse değil, tamamen yeni bir cinse dahil edilmesi gerektiğini ortaya koydu.
Qurliqnoria chorakensis
Çorakyerler'e özgü yeni bir bovid türü olan Qurliqnoria chorakensis, Kostopoulos ve arkadaşları tarafından Palaeoworld dergisinde yayımlandı. Bu tür, cinsin batıya doğru yayılımının önemli bir kanıtı oldu.
Gangraia anatolica
Hem cins hem de tür olarak yeni olan Gangraia anatolica, Fossil Record dergisinde yayımlandı. Cins ismi Çankırı'nın antik adı Gangrea'dan, tür adı Anadolu'dan esinlenerek verildi. Paleontolojide yeni cins tanımlanması ve kabul görmesi oldukça zor olmasına rağmen, bu yeni cins kabul gördü.
Fosil Ayı Keşfi (Indarctos atticus)
Kazı çalışmaları sırasında in situ olarak dev bir ayı fosiline ait diş örnekleri ele geçti. Indarctos atticus olarak tanımlanan bu buluntu, faunada tespit edilen ilk fosil ayı kaydı olmasının yanı sıra, Anadolu Turoliyen'inin ikinci kaydını oluşturması açısından da son derece önemlidir.
Anadoluvius turkae: Dünyayı Sarsan Keşif
Nature Communications Biology dergisinde yayımlanan çığır açıcı makale ile Anadoluvius turkae dünya bilim literatürüne kazandırıldı. 112 özelliğin detaylı istatistiksel analizi sonucunda, hominin evriminin Anadolu kökenli olabileceği güçlü kanıtlarla ortaya kondu. Aynı yıl Hystrix kayae (Integrative Zoology), Criotherium argalioides ve Hezhengia? cf. inundata (Journal of Vertebrate Paleontology) da yeni türler olarak tanımlandı.
Geleceğe Miras Projesi Başlangıcı
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın "Arkeolojinin Altın Çağı" vizyonu doğrultusunda, Çorakyerler Fosil Parkı ve Açık Hava Doğa Tarihi Müzesi proje önerisi hazırlandı. 18 Eylül'de Bakan Mehmet Nuri Ersoy'un Çankırı ziyaretinde daimî kazıya dönüştürülme ve Açık Hava Fosil Parkı kurulması talimatı verildi. KUZKA tarafından Çankırı'nın birinci öncelikli turizm yatırımı olarak belirlendi.
Çukurova Ödülü ve Yeni Dönem
Prof. Dr. Ayla Sevim Erol, Çukurova Sanat Girişimi tarafından 16 yıldır düzenlenen Çukurova Ödülü'nün Bilim Dalı'na layık görüldü. Ödül gerekçesi: "Yaşamını Türkiye'de Antropoloji biliminin gelişimine adaması; uluslararası düzeyde yer edinmesi; Anadolu toplumlarına ait iskeletleri inceleyerek biyolojik özelliklerini tanımlaması; Anadoluvius turkae buluntusunun literatüre kazandırılmasına öncülük etmesi." Çorakyerler kazıları "Geleceğe Miras Projesi" kapsamına alınarak yıl boyunca sürecek şekilde planlandı.
Kadim Canavarların Dünyası
8 milyon yıl önce Anadolu'da kadim canavarların hüküm sürdüğü mozaik yaşam ortamı
Mozaik Biyotop
Bu kadim canavarların hüküm sürdüğü dünya, bugünkü Çankırı'dan çok farklıydı. Gangra Kokenya'den ele geçen tüm fosil bulgular, su kaynakları ve ağaçlık alanlar ile açık otlak alanlardan oluşan mozaik karma bir biyotopun varlığını göstermektedir.
Anadoluvius'un Yaşamı
Anadoluvius turkae ile birlikte bulunan farklı türlerin bazılarının yaşam alanında ağaçlık ve su ortamlarının olması gerekirken, at, zürafa, geyik ve antilop gibi hayvanların da açık alanları paylaşması gerekmektedir. Anadoluvius ise kuraklaşmaya başlayan ortamda zamanının çoğunluğunu açık alanda yerde geçirdiği düşünülmektedir.
Messiniyen Krizi
Gangra Kokenya'in tarihlendiği dönemin sonrasında, Akdeniz'i derinden etkileyen bir tuzlaşma (kuraklaşma) krizi yaşanmıştır. Bu Messiniyen Tuzluluk Krizi sırasında Akdeniz kurumuş ve büyük bir tuz havzasına dönüşmüştür. Kanıtlarından biri: Çankırı Tuz Mağarası.
Geleceğe Miras Projesi
Türkiye'nin ilk Açık Hava Fosil Parkı'nı inşa etmek. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın "Arkeolojinin Altın Çağı" vizyonu doğrultusunda, Gangra Kokenya kazılarının daimî bir bilimsel merkez haline getirilmesi hedeflenmektedir.
18 Eylül 2024'te Bakan Mehmet Nuri Ersoy'un Çankırı ziyaretinde, kazının daimî kazıya dönüştürülmesi ve Açık Hava Fosil Parkı kurulması talimatı verilmiştir. KUZKA tarafından TR82 Bölgesi Turizm Master Planı'nda Çankırı'nın birinci öncelikli turizm yatırımı olarak belirlenmiştir.
Projeyi İncele →Konum
Çankırı merkeze 3 km, üniversite kampüsüne 1 km. Yapraklı Yolu 4. km üzerinde.
Tarih
Geç Miyosen Dönemi, Vallesiyen-Turoliyen sınırı. Yaklaşık ~9 milyon yıl öncesi.
Statü
Cumhurbaşkanlığı Kararlı Kazı · T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı izinli